Vị hiền triết 9 lần đỗ đầu “Cửu độ Trạng nguyên” nổi tiếng lịch sử Hàn Quốc

Lý Nhị hay được biết đến với bút hiệu Lật Cốc là một trong hai nhà khoa bảng vĩ đại nhất lịch sử bán đảo Triều Tiên, ông được người đời sau tôn vinh là một trong “Đông phương nhị đại hiền” (Hai vị hiền triết lớn của phương Đông) cùng với Lý Hoảng.

Được giáo dưỡng bởi người mẹ nổi tiếng

Lý Nhị sinh năm 1536 ở quê ngoại Ô Trúc Hiên (Ojukheon) thuộc Gangneung trong một gia đình danh giá. Mẹ ông là Thân Sư Nhâm Đường là một nữ nghệ sĩ, nhà thơ và nhà giáo dục nổi tiếng của Hàn Quốc. Bà được xem là người phụ nữ tài hoa bậc nhất trong lịch sử văn hóa Triều Tiên, nổi tiếng về hội họa, thư pháp, thi ca và đức hạnh.

Ngôi nhà của mẹ con Lý Nhị thuở nhỏ. (Ảnh: Klaus314, Wikipedia, Public Domain)

Ảnh hưởng của người mẹ đối với ông rất sâu sắc, bà không chỉ dạy chữ nghĩa, mà còn cả về đạo đức, lòng hiếu thảo, sự kỷ luật và trách nhiệm đối với gia đình và xã hội. Câu chuyện giáo dục và tình cảm mẹ con của ông trở thành tấm gương tiêu biểu trong truyền thống giáo dục gia đình ở Hàn Quốc.

Năm 1541 khi Lý Nhị 5 tuổi bà nội già yếu, mẹ ông Thân Sư Nhâm Đường đến nhà chồng ở Paju để chăm sóc mẹ chồng, ông theo mẹ đến Paju.

9 lần đỗ đầu “Cửu độ Trạng nguyên”

Khoa cử của Triều Tiên khác với Việt Nam, có hai kỳ thi lớn là tiểu khoa và đại khoa. Tiểu khoa có hai môn thi là sinh viên (thi về kinh điển) và tiến sĩ (thi về văn chương). Mỗi môn thi đều có vòng sơ khảo ở địa phương và phúc khảo ở Kinh đô.

Đại khoa (còn gọi là Văn khoa) là kỳ thi cao nhất để tuyển chọn quan lại, gồm 3 vòng: sơ thí ở địa phương, hội thí ở kinh đô, và điện thí do Vua chủ trì. Các kỳ thi cách nhau 3 năm, Triều đình cũng hay ra các kỳ thi đặc biệt gọi là “biệt thí”.

Năm 13 tuổi Lý Nhị tham gia khoa bảng và đỗ đầu kỳ thi tiểu khoa ở địa phương, để thi tiếp Tiểu khoa ở Kinh đô thì phải chờ 3 năm nữa.

Quê nội của Lý Nhị ở vùng Paju (파주), tỉnh Gyeonggi, trên núi Nochu vùng này có rất nhiều cây dẻ mọc tự nhiên, nên dân chúng hay gọi vùng này là Yulgok-ri (율곡리) nghĩa là “Làng thung lũng hạt dẻ”, vì thế Lý Nhị lấy tên hiệu của mình là Lật Cốc 栗谷 nghĩa là “Thung lũng hạt dẻ”

3 năm sau khi thi đỗ Tiểu khoa ở địa phương, Lý Nhị 16 tuổi thì xảy ra biến cố lớn khi mẹ ông qua đời, điều này ảnh hưởng rất lớn đến tinh thần của Lý Nhị. Ông đến núi Geumgangsan tìm nơi thanh tịnh trong một ngôi chùa.

Lật Cốc đã đỗ đầu kỳ thi Tiểu khoa ở địa phương, tiếp theo cần thi Tiểu khoa ở Kinh đô, tuy nhiên năm 1558 Triều đình tổ chức khoa thi đặc biệt gọi là “Biệt thí”, kỳ thi này cho phép ông dự thi Đại khoa sơ thí ở địa phương. Lật Cốc dự thi và lần thứ hai đỗ đầu với điểm thi cao tuyệt đối, bài thi “Thiên Đạo sách” của ông vô cùng nổi tiếng, gây chấn động cả Triều đình và giới Nho sĩ.

Lúc này Lý Hoảng người có tên hiệu là Thoái Khê là một học giả nổi tiếng bậc nhất thời Joseon, ông từng làm quan nhưng nay rút lui về quê nhà Đào Sơn viết sách và dạy học. Lật Cốc nghiên cứu Nho giáo và có rất nhiều vấn đề muốn hỏi.

Năm 1557, Lật Cốc kết hôn với con gái của Nô Khánh Lân – người đang giữ chức Thành Châu mục sứ tại Thành Châu, thuộc vùng Gyeongsang.

Năm 1558 Lật Cốc từ Thành Châu trở về quê ngoại ở Gangneung, trên đường đi ông ghé qua Đào Sơn thuộc vùng Andong để thăm Lý Hoảng và ở đó 2 ngày.

Lý Hoảng lúc này đã là cây cổ thụ hàng đầu trong giới Nho sĩ, hai người gặp mặt nhau mà không ai biết rằng sau này Lật Cốc cũng được tôn vinh là cây cổ thụ cao nhất trong giới Nho học.

Sau này Lật Cốc đã ghi chép lại cuộc gặp mặt trong cuốn sách “Tỏa ngôn” của mình, hai người cùng làm thơ và trao đổi về học thuật cùng tu dưỡng. Qua đàm đạo Lý Hoảng nhận ra rằng Lật Cốc có trí huệ và tài văn thơ; tuy nhiên ông cũng thấy rằng chàng trai này rất nhạy bén, bằng kinh nghiệm nhiều năm từ chốn quan trường ông biết rằng như thế sẽ dễ bị cuốn vào công danh chốn quan trường và khoa cử, vì thế ông hướng cuộc đàm đạo về hướng Đạo làm người.

Lý Hoảng nhấn mạnh rằng tài văn chương cùng đỗ đạt nơi khoa cử chỉ là phương tiện, mục đích cần đạt được là sửa mình theo con đường đúng đắn.

Sau cuộc gặp mặt, Lật Cốc nhiều lần gửi thư từ cho Lý Hoảng, hỏi về các kinh điển Nho gia như “Đại học”, “Trung dung” và “Tâm kinh”. Lý Hoảng lấy hai phương pháp quan trọng của Chu Tử là  “cư kính” giữ tâm nghiêm cẩn, tỉnh thức, không để tâm trí buông thả, “cùng lý” tìm hiểu tận cùng đạo lý của sự vật và của đời sống.

Qua những cuộc đàm đạo này, Lật Cốc thấy rằng: Tài năng chưa đủ để làm nên một người lớn; văn chương chưa đủ để làm nên một học giả; thành công khoa cử chưa đủ để làm nên một con người có ích.

Năm 1561 cha của Lật Cốc qua đời, ông chịu tang cha 3 năm mà không tham dự kỳ thi nào. Năm 1564 sau khi mãn tang cha, Lật Cốc tham gia khoa cử để phụng sự đất nước, ông dự thi tất cả các kỳ thi còn lại từ Tiểu khoa đến Văn khoa (Đại khoa) về đều đỗ đầu.

Tất cả ông tham dự 9 kỳ thi và tất cả đều đỗ đầu, đây là một kỳ tích không ai làm được, vì vậy ông được gọi là “Cửu độ Trạng nguyên”.

Chân dung Lật Cốc Lý Nhị trên tờ tiền 5.000 won Hàn QUốc. (Ảnh: Ngân hàng trung ương Hàn Quốc, Wikipedia)

Chốn quan trường đấu đá thị phi

Thi đỗ, lần đầu đến chốn quan trường ông được phong làm Hộ tào tá lang đây là quan chức cấp thấp ở bộ Hộ. Sau đó thì dần dần thăng lên làm Đại đề học của Hồng Văn quán, Thượng thư bộ Hình.

Năm 1567 vị Vua trẻ là Tuyên Tổ lên ngôi, Lật Cốc liên tục dâng sớ phê phán sự thối nát, bè phái và lãng phí trong triều đình, điều này khiến ông bị các gian thần ghen ghét hãm hại, tìm cách dẹp ông ra rìa.

Nhận thấy làm quan không giúp ích nhiều cho dân chúng, Lật Cốc xin từ quan về quê nhà viết sách và mở trường dạy học đào tạo nhân tài, trong đó học trò xuất sắc nhất là Thành Hồn (Seong Hon) kế thừa tư tưởng của ông.

Thời gian này ông cũng viết tác phẩm nổi tiếng là “Kích mông yếu quyết” giáo dục đạo đức và phương pháp học tập cho người mới bắt đầu.

Kế sách nuôi dưỡng 10 vạn quân nổi tiếng

Năm 1583 người Nữ Chân liên tục tấn công phía bắc, quân địa phương suy yếu không thể chống cự, quan lại địa phương số thì bỏ chạy, số thì bị giết, trong Triều không có ai đưa ra kế sách thỏa đáng.

Vua Tuyên Tổ thấy rằng Lật Cốc có tầm nhìn chiến lược nên muốn gọi ông về mặc cho phe cánh trong Triều đình phản đối.

Trở về Triều đình, Lật Cốc dâng lên Vua “Thập vạn dưỡng binh thuyết”, sau này đây là kế sách nổi tiếng nhằm xây dựng một đội quân 10 vạn người hùng mạnh, có các chính sách xung quanh về phát triển lương thực, thu thế, nhằm bảo nguồn lương thực mà vẫn nhẹ gánh cho dân.

Đồng thời ông cũng nêu rõ xây dựng 10 vạn quân này trước mắt để đánh Nữ Chân, và tương lai để chống lại nguy cơ từ  Nhật Bản.

Chính sách của ông bị một số quan lại phe cánh phản đối, cho rằng kế hoạch này hoang đường và tốn kém, tương lai chỉ cần quan hệ tốt với nhà Minh và Nhật Bản là đủ.

Lật Cốc phân tích rõ tình thế, nhưng các quan lại chỉ ảo tưởng đến viễn cảnh tương lai hòa bình tốt đẹp, Lật Cốc cố phân tích mà không được, ông hận vì không thể giúp gì cho nước nên một lần nữa lại xin từ quan về lại quê nhà.

Ông mang nỗi buồn khi thấy Triều đình mục nát mà mình chẳng giúp được gì cho nước, nên năm sau ông qua đời.

Tượng Lật Cốc Lý Nhị. (Ảnh: 최광모, Wikipedia, CC)

Lật Cốc Lý Nhị không thể sống lâu hơn một chút để chứng kiến những gì ông nói đều thành sự thật. Năm 1592 quân đội Nhật Bản dưới sự chỉ huy của Toyotomi Hideyoshi tấn công Triều Tiên, tất cả đều đúng y như Lật Cốc đã dự báo trước, quân đội Triều Tiên cứ thế tan rã, vua Tuyên Tổ phải rời bỏ Kinh đô chạy ra bắc cầu cứu nhà Minh.

Sau khi Lật Cốc Lý Nhị mất, ông được tặng thụy hiệu là Văn Thành, đây là một trong những thụy hiệu cao quý nhất dành cho Nho sĩ.

Những tư tưởng và kế sách của ông dù không được Triều đình đồng ý, nhưng lại có ảnh hưởng đến các thế hệ sau này của đất nước.

Ông được thờ tại Văn Miếu (Munmyo) ở Seoul cùng với Lý Hoảng (Thoái Khê), đây là hai cây đại thụ cao lớn nhất về Nho học của Hàn Quốc.

Ánh Sáng

Các bài viết liên quan:

Nhà thơ Lý Bạch Tu thân trước mới có thể tề gia, trị quốc, bình thiên hạ Quán trà tạo hình hoa sen trên mặt nước ở Hàn Quốc có gì đặc biệt Vì sao Gia Cát Lượng chọn phò giúp cho Lưu Bị Chỉ người có tâm Đại Nhẫn mới làm được việc to lớn Thần cơ thương pháo của nhà Hồ đối đầu với 80 vạn quân Minh: (P1) vũ khí “nhất thiên hạ” Trần Quốc Tuấn được trao đội quân tinh nhuệ nhất sử Việt để lấy ngôi Vua (phần 1) Phạm Lãi: Viên ngọc sáng không tỳ vết (phần 1)